Przedsiębiorstwo państwowe jest szczególną formą organizacyjną działalności gospodarczej, w której istotną rolę odgrywa majątek państwowy. Jego funkcjonowanie opiera się na odrębnych zasadach prawnych, które wpływają m.in. na sposób zarządzania i gospodarowania majątkiem.
Czym jest przedsiębiorstwo państwowe?
Przedsiębiorstwo państwowe to odrębna forma prowadzenia działalności gospodarczej, uregulowana przede wszystkim w ustawie z 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych. Zgodnie z art. 1 tego aktu jest ono samodzielnym, samorządnym i samofinansującym się przedsiębiorcą, który posiada osobowość prawną.
Oznacza to, że przedsiębiorstwo państwowe nie jest jedynie jednostką organizacyjną administracji publicznej. Ma własną podmiotowość prawną i może samodzielnie uczestniczyć w obrocie gospodarczym. Jego działalność jest prowadzona na podstawie przepisów prawa, a decyzje dotyczące bieżącego funkcjonowania podejmują właściwe organy przedsiębiorstwa. Ustawa przewiduje przy tym, że organy państwowe mogą ingerować w jego działalność tylko w przypadkach określonych przepisami ustawowymi.
Warto też odróżnić przedsiębiorstwo państwowe od spółki z udziałem Skarbu Państwa. Są to różne formy organizacyjno-prawne, podlegające odmiennym regulacjom. Sam fakt, że państwo posiada prawa majątkowe lub właścicielskie wobec danego podmiotu, nie oznacza więc automatycznie, że jest on przedsiębiorstwem państwowym.
Jakie są cechy przedsiębiorstwa państwowego?
Cechy przedsiębiorstwa państwowego wynikają przede wszystkim z jego szczególnej konstrukcji prawnej. Ustawa wskazuje trzy podstawowe zasady jego funkcjonowania: samodzielność, samorządność i samofinansowanie. Każda z nich odnosi się do innego obszaru działalności przedsiębiorstwa.
- Samodzielność oznacza możliwość podejmowania decyzji dotyczących działalności przedsiębiorstwa przez jego własne organy. Dotyczy to zarówno organizacji pracy, jak i prowadzenia spraw gospodarczych. Zakres ingerencji organów państwowych jest przy tym ograniczony do przypadków wskazanych w przepisach ustawowych.
- Samorządność wiąże się z udziałem pracowników w funkcjonowaniu przedsiębiorstwa. W przedsiębiorstwie państwowym działa samorząd załogi, który może uczestniczyć w podejmowaniu określonych decyzji dotyczących jego działalności.
- Samofinansowanie oznacza natomiast prowadzenie gospodarki finansowej w taki sposób, aby przedsiębiorstwo pokrywało koszty działalności i zobowiązania z posiadanych środków oraz uzyskiwanych przychodów. Zasada ta została określona również w przepisach dotyczących gospodarki finansowej przedsiębiorstw państwowych.
Istotną cechą jest także wyodrębnienie majątku przedsiębiorstwa. Jego wartość znajduje odzwierciedlenie m.in. w funduszu założycielskim oraz funduszu przedsiębiorstwa. Fundusz założycielski odpowiada wartości wydzielonej przedsiębiorstwu części mienia. Z kolei fundusz przedsiębiorstwa odzwierciedla wartość majątku po odliczeniu funduszu założycielskiego.
W praktyce cechy te sprawiają, że przedsiębiorstwo państwowe zachowuje znaczną odrębność w prowadzeniu działalności gospodarczej. Jednocześnie jego funkcjonowanie pozostaje związane z określonymi ustawowo zasadami gospodarowania oraz szczególną organizacją wewnętrzną.
Kto może utworzyć przedsiębiorstwo państwowe i w jakim celu?
Utworzenie przedsiębiorstwa państwowego nie jest decyzją, którą może podjąć dowolny podmiot publiczny. Zgodnie z art. 7 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych funkcję organu założycielskiego pełnią naczelne i centralne organy administracji państwowej, a także Narodowy Bank Polski i banki państwowe. W uzasadnionych przypadkach przedsiębiorstwo może utworzyć również inny organ państwowy, po uzgodnieniu z właściwym organem administracji.
Samo utworzenie przedsiębiorstwa poprzedza postępowanie przygotowawcze. Jego zadaniem jest sprawdzenie, czy istnieje potrzeba powołania nowego podmiotu oraz czy są odpowiednie warunki do jego funkcjonowania. Organ zamierzający utworzyć przedsiębiorstwo powołuje w tym celu zespół przygotowawczy, który dokonuje niezbędnych ustaleń i przedstawia swoją opinię.
Ustawa przewiduje dwa podstawowe rodzaje przedsiębiorstw państwowych: działające na zasadach ogólnych oraz przedsiębiorstwa użyteczności publicznej. W tym drugim przypadku celem jest przede wszystkim bieżące i nieprzerwane zaspokajanie potrzeb ludności. Dotyczy to m.in. usług związanych z komunikacją miejską, dostarczaniem energii, gazu i ciepła, gospodarką lokalową czy niektórymi usługami kulturalnymi.
Warto przy tym zaznaczyć, że akt o utworzeniu przedsiębiorstwa określa jego nazwę, rodzaj, siedzibę oraz przedmiot działania. Oznacza to, że już na etapie powoływania podmiotu zostają formalnie określone podstawowe ramy jego działalności.
Jak wygląda organizacja i zarządzanie przedsiębiorstwem państwowym?
Organizacja przedsiębiorstwa państwowego opiera się na statucie oraz regulaminie organizacyjnym. Statut określa m.in. strukturę jednostek organizacyjnych przedsiębiorstwa i zasady ich funkcjonowania. Z kolei regulamin bardziej szczegółowo wskazuje zakres zadań, podział obowiązków oraz odpowiedzialność osób pełniących funkcje kierownicze. Regulamin ustala dyrektor po zasięgnięciu opinii rady pracowniczej.
Za zarządzanie przedsiębiorstwem odpowiada przede wszystkim dyrektor. Reprezentuje on przedsiębiorstwo na zewnątrz, podejmuje decyzje dotyczące jego działalności i ponosi za nie odpowiedzialność. W przypadku przedsiębiorstwa nowo organizowanego pierwszego dyrektora powołuje organ założycielski. W późniejszym okresie zasadniczo powołuje go rada pracownicza, z uwzględnieniem procedury konkursowej przewidzianej w ustawie.
Ważną rolę w strukturze przedsiębiorstwa odgrywają również jego organy samorządowe. Ustawa wymienia ogólne zebranie pracowników (delegatów), radę pracowniczą oraz dyrektora przedsiębiorstwa. Kompetencje dwóch pierwszych organów wynikają przede wszystkim z przepisów o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego.
W określonych przypadkach statut może przewidywać także funkcjonowanie kolegium przedsiębiorstwa lub rady techniczno-ekonomicznej jako organów doradczych i opiniodawczych dyrektora. Ich zadaniem nie jest jednak zastępowanie dyrektora w bieżącym zarządzaniu, lecz wspieranie procesu podejmowania decyzji.
Taki model organizacyjny łączy więc zarządzanie wykonawcze z udziałem samorządu pracowniczego. Dyrektor odpowiada za prowadzenie spraw przedsiębiorstwa. Określone kompetencje pozostają po stronie organów reprezentujących załogę.
